مقالات

در حدود ۸۰۰ سال پیش، جَزَری این ساعت پیچیده و پر نقش و نگار را در ستایش تنوع انسان ها و سرشت جهانی اسلام ساخت. در آن زمان، جهان اسلام از اسپانیا تا آسیای صغیر گسترش یافته بود. بنابراین، جَزَری برای انعکاس این حوزه وسیع، از اصول یونانی (ارشمیدسی) مربوط به آب استفاده کرد و آن را با زمان سنج آبی هندی (گاتی) در هم آمیخت. یک فیل هندی، یک ققنوس مصری، مردان عرب، یک فرش ایرانی و چند اژدهای چینی از عناصری بودند که جزری با آنها ساعت خود را ساخت. کسی که در بالای قلعه است، به نطر می رسد که صلاح الدین ایوبی باشد که به عنوان نشانه ای برای بزرگداشت رهبران برجسته در نظر گرفته شده است. آدم ها همچنین نماد کشورها و نوع تجارت هستند و هر حیوان با یک اسطوره با افسانه همراه است: فیل نماد پادشاهی، ققنوس نماد زندگی دوباره، و اژدها نماد قدرت و شکست ناپذیری.

 

20100228023412!Al-jazari_elephant_clock

در کنار ستایش تنوع انسانی در جهان، جَزَری همچنین می خواست با طراحی بهتر، ماشین ها را توسعه دهد و در مقایسه با نمونه های قبلی، بازده و برون داد بیشتر و بهتری یه دست آورد. پس، اگر چه ظاهر ساعت او حیرت آور و تا حدودی ترسناک به نظر می رسید. درخشش آن در گرفتن ایده کاسه آب حفره دار (ارشمیدسی،گاتی هندی) و نوسان لبه های آن به جای فرو رفتن عمودی در آب بود. این نوسان، اساس کار کل ساعت به حساب می آمد.
ظرف که سوراخی داشت و در یک مخزن آب درون شکم فیل شناور بود، به تدریج پر از آب می شد، به آرامی در آب فرو می رفت، به طور هم زمان، کج و یک وری می شد و سه طنابی را که به آن نصب شده بودند، می کشید. سپس، سه طناب مکانیزمهای کنترل کننده سی توپ را، که یکی یکی آزاد می شدند، به راه می انداختند. این کار را اژدها و کاتب چرخان انجام می دادند.
هنرمندی جَزَری در دقت او در اندازه گیری سوراخ ظرف در حال نوسان بود؛ دقیقا یک ربع ساعت طول می کشید تا ظرف پر شود، در آب فرو رود و همه چیز دوباره آغاز گردد.
وقتی که ظرف در آب فرو می رفت، صدای فلوت، صدایی مثل آواز پرنده، ایجاد می کرد و ققنوس می چرخید. توپ رها شده باعث می شد که عقربه پشت صلاح الدین بچرخد و صلاح الدین ازطرفی به طرف دیگر حرکت کند؛ در حالی که تصمیم می گیرد کدام قوش کدام توپ را رها خواهد کرد. سپس توپ به داخل دهان اژدها می افتد و اژدها خم می شود تا توپ را در گلدانی بیندازد که در پشت مرد فیلبان قرار دارد. برای این کار، او دستهایش را حرکت می دهد و وقتی توپ در گلدان می افتد، یک سنج به صدا در می آید. حلقه های روی صفحه پشت تصویر صلاح الدین ساعت را به ما می گویند؛ در هر یک ربع ساعتی که می گذرد، آن ها تا نصف پر می شوند. ساعت دو بار در روز می بایست تنظیم شود: هنگام طلوع و غروب آفتاب. این بدان معناست که سی توپ فلزی می بایست به موقعیت اولیه خود برگردند و سطح آب را حفظ کنند؛ زیرا سرعت جریان آب روزانه تغییر می کرد و به این ترتیب، مدت یک «ساعت» از نظر طول زمان روز به روز و در موقع تاریکی با روشنی هوا متفاوت بود.

 

منبع: کتاب ۱۰۰۱ اختراع میراث مسلمانان در جهان ما نوشته پروفسور سلیم الحسنی

7+