مقالات

در تلاش برای راحت تر پیش بینی کردن حرکت اجرام آسمانی، دانشمندانی از تمدن های بسیار بزرگ، انواع گوناگون الگوها را برای نمایش فیزیکی آنچه در آسمان می دیدند، ساختند. این الگوها بر اساس این ایده ساخته شدند که زمین با حلقه هایی ازمدار ستاره ها احاطه شده است. یکی از این الگوها، کره حلقه دار یا ذات الحلق بود.
کره های حلقه دار که از آسمان‌ها و حرکت سیاره ها الگو می گرفتند، نحوه کارکرد جهان را به صورت سه بعدی به ستاره شناسان مسلمان قرون وسطا نشان می دادند. آن‌ها به الگویی که ما امروزه می‌شناسیم، بسیار نزدیک بودند. کره‌های حلقه دار در واقع، کره های کاملی نبودند اما از حلقه‌هایی هم‌مرکز ساخته شده بودند. در آن‌ها زمین در مرکز قرار داشت و اجرام، دور زمین را احاطه کرده بودند.
ساخت ذات الحق (کره حلقه‌دار) و استفاده از آن در قرن دوم هجری آغاز شد و اولین بار در بغداد، فَزازی در رساله «کتاب العمل بالاسطرلاب و هو ذات الحق» درباره آن نوشت. در قرن چهارم هجری این کره‌ها در دو نوع اصلی و در سطحی پیشرفته‌تر تولید می‌شدند.
اولین نوع از این کره ها، کره‌های حلقه‌دارِ نمایشی بودند که بر نشاندادن زمین متمرکز بودند. در آن‌ها الگوی بسیار کوچکی از کره زمین با حلقه‌های دایره البروج (مسیر ظاهری خورشید در اطراف زمین)، دایره استوا، دایره های قطبی و مدارها احاطه شده بود. این همه، با یک حلقه مدرج نصف النهاری در جای خود نگه داشته می‌شدند و حول محور قطبی می چرخیدند. در این الگوها، خود اجرام ماه، سیاره‌ها و ستاره‌ها مشخص نبودند اما مسیر حرکات نسبی آنها در اطراف زمین نشان داده شده بود.
نوع دوم، کره حلقه‌دار رصدی بود. این کره از آن جهت منفاوت بود که در آن کره زمین در مرکز قرار نداشت و ابزار رصد (مشاهده) آن روی حلقه‌ها جاسازی شده بود. این کره‌ها بزرگ تر بودند و ابزارهایی برای تعیین مختصات و مقدار‌های دیگر به حساب می‌آمدند.
بسیاری از ستاره‌شناسان مسلمان درباره کره‌های حلقه‌دار رصدی مطالبی نوشته‌اند؛ از جمله جابر ابن افلح از شهر اشبیلیه در جنوب اسپانیا که در اواسط قرن ششم هجری می زیست و در غرب او را با اسم لاتین جِبِر می ‌شناسند. مرجع این دانشمندان یکی از آثار بطلیموس بود که در قرن دوم میلادی نوشته شده است و در جهان اسلام با عنوان مجسطی شناخته می‌شود.
ذات الحلق (کره های حلقه‌دار) برای مطالعه زمین و آسمان‌ها در رصد‌خانه‌هایی همچون رصد‌خانه مراغه (در قرن هفتم هجری)، رصد خانه سمرقند (در قرن نهم هجری) و رصد‌خانه استانبول (در قرن دهم هجری) برپا شد.

منبع : کتاب ۱۰۰۱ اختراع میراث مسلمانان در جهان ما نوشته پروفسور سلیم الحسنی

5+